Thi đua yêu nước và xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa là một nội dung hoàn toàn mới mang đậm dấu ấn chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh. Con người Việt Nam đã được hình thành trong trường kỳ lịch sử của dân tộc gắn với cuộc chiến tranh chống địch họa, thiên tai. Cuộc đấu tranh xã hội, đấu tranh thiên nhiên đã bồi đắp những đức tính tốt đẹp cho con người Việt Nam truyền thống, đó là lòng yêu nước thương nòi, ý chí kiên cường, bất khuất không sợ hy sinh, gian khổ, thủy chung, trung hiếu, nhân ái, bao dung, hòa hiếu, sáng tạo, cần cù, lạc quan, sống giản dị... Theo thời gian, những đức tính đó không bị nhạt phai mà ngày càng được khẳng định, nhiều đức tính trở thành cốt cách, bản sắc của con người Việt Nam.
Tuy nhiên, dù đáng trân trọng bao nhiêu thì những đức tính đó vẫn là mẫu hình của những con người truyền thống. Trong thời đại mới, yêu cầu đặt ra là phải có những con người mới với những đức tính mới, không phải hoàn toàn đoạn tuyệt với con người truyền thống, nhưng cần một chất mới, trình độ mới để có thể đáp ứng nhiệm vụ mới, giành độc lập theo con đường cách mạng vô sản, tức là độc lập dân tộc đi lên chủ nghĩa xã hội. Mẫu hình con người đó phải gắn liền với thực tiễn sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam trong bối cảnh thời đại mới. Đó phải là những con người yêu nước xã hội chủ nghĩa.
Con người mới ở Việt Nam theo quan điểm Hồ Chí Minh bắt đầu được hình thành từ những năm hai mươi của thế kỷ XX dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin. Cùng với sự nghiệp giải phóng dân tộc, dưới sự lãnh đạo của Đảng, một thế hệ con người Việt Nam với những nét tiêu biểu của con người mới xuất hiện, làm gương cho những con người khác, từ đó lôi cuốn xã hội, đẩy mạnh việc xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa và những con người tiên tiến đó không ngừng hoàn thiện nâng cao.
Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm công nhân
Tiêu chuẩn con người mới xã hội chủ nghĩa theo tư tưởng Hồ Chí Minh, trước hết phải có tư tưởng xã hội chủ nghĩa, tức là ý thức làm chủ, có tinh thần xã hội chủ nghĩa; có tư tưởng "mình vì mọi người, mọi người vì mình"; có tinh thần "tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội"; có tinh thần sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, vươn lên hàng đầu; có đạo đức và lối sống xã hội chủ nghĩa: Trung với nước, hiếu với dân, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, thương yêu con người; có tinh thần quốc tế trong sáng, thủy chung; có lối sống lành mạnh, trong sạch; có tác phong xã hội chủ nghĩa: Lao động có kế hoạch, có biện pháp, có quyết tâm, có tổ chức, kỷ luật, có kỹ thuật, năng suất, chất lượng, hiệu quả, lao động quên mình, không sợ khó, sợ khổ, vì lợi ích của bản thân, gia đình, xã hội và đất nước; có năng lực làm chủ bản thân, gia đình và công việc mà mình đang đảm nhiệm, từ đó làm chủ nhà nước và xã hội. Phải không ngừng nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, khoa học- kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ, phẩm chất đạo đức, sức khỏe.
Những con người như vậy không phải tự nhiên mà có, mà phải được xây dựng bằng phương pháp mới, cách mạng và khoa học. Đó là sự tu dưỡng bền bỉ hàng ngày, gắn với thực tiễn cách mạng. Tu dưỡng là một quá trình tự đấu tranh, vừa xây, vừa chống, xây cái mới tốt đẹp, chống cái cũ xấu xa; là hành động nêu gương, nói đi đôi với làm, nói ít làm nhiều theo tinh thần "một tấm gương sống có giá trị hơn hàng trăm bài diễn văn tuyên truyền". Cá nhân rèn luyện đồng thời gắn liền với phong trào quần chúng, mà hàng đầu là phong trào thi đua yêu nước. Thi đua có một nền tảng vững chắc, lâu đời, có quá trình phát triển từ thấp đến cao, từ trong truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc.
Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi Thi đua ái quốc từ ngày 11-6-1948, nhưng tinh thần thi đua thì đã có từ trước. Trong dịp 1.000 ngày kháng chiến, Người đã có lời kêu gọi, khẳng định "từ cuộc vận động tăng gia sản xuất và luyện quân công, chúng ta đã tiến tới phong trào thi đua ái quốc khắp mọi mặt, mọi nơi. Với lòng nồng nàn yêu nước và lực lượng vô cùng, vô tận của nhân dân ta, cuộc thi đua yêu nước nhất định sẽ thành công to". Nhân dịp này, Người có lời kêu gọi "Thi đua ái quốc" và phong trào thi đua ái quốc chính thức bắt đầu. Từ đó trở đi, Hồ Chí Minh thường xuyên quan tâm, theo dõi chỉ đạo, động viên phong trào đến những tháng ngày trước lúc Người đi xa.
Thi đua ái quốc là gì?: "Là ai nấy đều gắng làm nhanh, làm tốt, làm đẹp, không kể công việc của mình thuộc về đời sống vật chất hay tinh thần, không kể mình hoạt động ở hậu phương hay tiền tuyến, cốt sao cho lợi nước nhà mà mình tiến bộ. Nhà nước đang kháng chiến và kiến quốc, mục đích của thi đua ái quốc là làm sao cho kháng chiến mau thắng lợi, kiến thiết chóng thành công".
Với tinh thần đó, từ sớm Hồ Chí Minh đã có những luận giải về thi đua một cách dễ hiểu như "có thực mới vực được đạo", "thực túc thì binh cường", "cấy nhiều thì khỏi đói", "muốn no, phải lo làm ruộng"... Bằng cách tiếp cận này, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy tính triết lý và biện chứng của thi đua. Chẳng hạn: Thi đua yêu nước là tăng gia sản xuất thì phải tạo ra nhiều lương thực, có lương thực thì bộ đội mới ăn no, đánh thắng, kháng chiến mới nhất định thắng lợi. Cũng như vậy, "cấy nhiều" không đơn giản chỉ là việc cấy lúa của người nông dân mà thực chất là làm cho nhiều, mà làm nhiều thì đủ ăn, đủ mặc, đủ lương thực, khí giới, biết đọc, biết viết..., làm cho kháng chiến thắng lợi, kiến quốc thành công.
Bàn về thi đua học, Hồ Chí Minh cắt nghĩa về mối quan hệ biện chứng giữa biết và học; học và tiến bộ; tiến bộ và học. Theo Người, muốn biết thì phải học; học không bao giờ cùng; càng học càng tiến bộ và càng tiến bộ càng phải học thêm. Bằng cách tiếp cận này, chúng ta hiểu rằng mỗi nấc thang của học tập sẽ tạo ra nhiều hiểu biết mới, tiến bộ mới; mỗi nấc thang hiểu biết mới, tiến bộ mới lại đòi hỏi phải học tập nhiều hơn.
Trong "Bài nói tại Đại hội chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu toàn quốc", khi bàn về "Mục đích thi đua" Hồ Chí Minh đã lý giải giữa thi đua tăng gia sản xuất và thực hành tiết kiệm với việc cải thiện đời sống tinh thần, vật chất của quân, dân và việc xây dựng dân chủ mới và chủ nghĩa xã hội. Chỉ có thi đua mới hoàn thành dân chủ mới, tiến lên chủ nghĩa xã hội. Tiếp đến, sau khi điểm qua tình hình thi đua mấy năm qua, Người luận giải về mối quan hệ giữa tăng gia sản xuất và tiết kiệm: Tiết kiệm để giúp tăng gia, tăng gia để thực hành tiết kiệm. Tiết kiệm và tăng gia tốt sẽ có điều kiện tăng năng suất và diệt giặc lập công.
Thi đua yêu nước trong tư tưởng Hồ Chí Minh mang triết lý sâu sắc. Thi đua tăng cường đoàn kết, đoàn kết đẩy mạnh thi đua. Thi đua, dù cá nhân hay tập thể, dù các dân tộc đa số hay thiểu số; dù lương hay giáo; già trẻ hay gái trai, dù công, nông hay binh sĩ... tất cả đều nhằm vào một mục đích: diệt giặc dốt, diệt giặc đói, diệt giặc ngoại xâm. Chính mục đích đó là chất keo liên kết mọi giai tầng, mọi hạng người. Trước kia, ai lo việc nấy, nhất là giữa lao động trí óc và lao động chân tay. Giữa những hạng người cảm tình chưa được thân mật. Nhưng nhờ có thi đua và qua thi đua mà mọi người cảm thấy cần nhau hơn, gần gũi nhau hơn, không thể thiếu được nhau trong công cuộc cách mạng. Thí dụ: muốn bộ đội đủ ăn mặc, đủ vũ khí, đánh mạnh, thắng nhiều, thì trí thức phải thi đua phát minh sáng chế, nông dân thi đua làm nhiều lúa, công nhân thì thi đua sản xuất nhiều súng đạn. Ngược lại, trong thi đua diệt giặc lập công, thì bộ đội luôn nhớ đến đồng bào và khuyến khích lẫn nhau diệt cho nhiều giặc cho đồng bào làm ăn yên ổn. Thi đua tăng cường đoàn kết còn thể hiện ở chỗ một tấm gương sáng trong thi đua sẽ lôi cuốn nhiều người trong dòng chảy của cả dân tộc, tạo ra tấm lòng tương thân, tương ái trong cộng đồng.
Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, tham gia xây dựng, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế ngày nay, mỗi chúng ta hãy thể hiện tinh thần thi đua yêu nước chân chính của mình bằng những việc làm cụ thể, thiết thực gắn với công việc chuyên môn và trong cuộc sống đời thường. Phải không ngừng học tập, lao động và sáng tạo, phải có đủ nhận thức và lý trí, không nghe, không làm theo lời xúi dục của kẻ xấu, không để lòng yêu nước bị lợi dụng kích động tập trung gây rối, không có hành động trái pháp luật, phải thường xuyên cảnh giác, đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu chống phá, gây chia rẽ khối đoàn kết dân tộc.
Bùi Quang Tuyến