Họ - những ngư dân Lý Sơn nặng nợ với Hoàng Sa cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng của từ này. Cho dù nhiều lần bị tài nước ngoài bắt giữ, đánh đập, tịch thu cả ngư lưới cụ lẫn tàu, trở về với chỉ một chiếc quần đùi, song ngư dân Lý Sơn vẫn gượng dậy, cầm cố, vay mượn để đóng tàu, tiếp tục trực chỉ Hoàng Sa. Bởi, ra Hoàng Sa, với họ, thực chất là những cuộc tìm về vùng đất hương hỏa của tổ tiên.
Khoảng trống... trong căn nhà chật
Tôi đến nhà ngư dân Dương Thành Vinh, 41 tuổi, ở thôn Tây, xã An Hải - từng ọi tàu nước ngoài tịch thu con tàu trị giá gần 900 triệu đồng, khi đang khai thác ở ngư trường Hoàng Sa - thì biết anh đã đi bạn, trở lại vùng biển này. Dương Văn Tân - anh trai của Dương Thành Vinh, cũng từng bị tàu nước ngoài bắt giữ, đánh đập - kể: Con tàu là khối tài sản mà gia đình anh có được từ số tiền gom góp, dành dụm của các thành viên gồm anh chị em, hai cha mẹ già cùng con rể, con dâu. Bao hy vọng đổi đời đều dành hết vào con tàu ấy. Đầu năm 2009, lần đầu tiên con tàu rẽ sóng ra khơi. Sau vài phiên biển, số hải sản bán được chưa đủ trả tiền lãi vay, thì đến tháng 8.2009 bị nước ngoài bắt giữ, tịch thu. Sau lần ấy, đứa con gái lớn của anh phải bỏ học, vào Sài Gòn làm thuê, kiếm tiền phụ giúp gia đình. Nói đoạn, anh Tân lấy tay chặn những giọt nước mắt chực trào ra trên gương mặt ngỡ chưa hề biết khóc: “Anh thấy đấy, hai em tui đều đã hơn 40 tuổi đời, nhưng chưa ai có được căn nhà để ra riêng. Ngoài các anh chị em tứ tán khắp nơi, tha phương cầu thực, hai cặp vợ chồng cùng các con chúng tôi với một người chị bị câm, cả thảy 10 người phải ở chung với cha mẹ già đã bước sang tuổi thất thập trong một ngôi nhà cũ, chưa đầy 60 mét vuông”. Anh nói hồi chưa bị mất tàu, muốn vay mượn tiền, vàng của hàng xóm cũng dễ. Còn bây giờ, tàu thuyền không có, chỉ hai bàn tay trắng với một gia đình nheo nhóc, ai người ta dám cho mượn. Cứ dăm bữa, nửa tháng lại có người tìm đến đòi tiền nợ vay để đóng con tàu đã bị mất. Hiện tại, gia đình anh còn nợ hơn 600 triệu đồng, không biết đến bao giờ mới trả xong. Tôi thắc mắc: Tại sao đã có rất nhiều tổ chức, cá nhân hảo tâm hỗ trợ, giúp đỡ về tiền bạc, vật chất cho ngư dân Lý Sơn, nhưng chính quyền địa phương lại bỏ qua gia đình anh - một trong những gia đình ngư dân “nghèo điển hình” ở huyện đảo này? Một người hàng xóm góp chuyện, cho đến lúc này, gia đình ngư dân Dương Thành Vinh chỉ nhận được một chiếc quạt máy và một tấm bản đồ quần đảo Hoàng Sa. Hết. Cứ mỗi lần có đợt hỗ trợ, ai cũng nghĩ lần này chắc sẽ có tên của ngư dân Dương Thành Vinh trong danh sách.
Thế nhưng, năm lần bảy lượt, mọi sự chờ đợi đều vô vọng. “Ước mong lớn nhất của gia đình tui bây giờ là được giúp đỡ một khoản tiền để trả bớt nợ, chứ nhìn thấy cảnh cha mẹ già rồi, mà phải chịu đựng những lời khó nghe từ các chủ nợ, anh em tui không chịu thấu” - anh Tân chua xót. Nhìn khắp lượt, căn nhà cũ của “đại gia đình” ngư dân Dương Thành Vinh chẳng có tài sản gì đáng giá. Nơi ở chật chội của 3 thế hệ trong một gia đình ấy đang chứa đầy những khoảng trống nợ nần, rất cần được lấp đầy.
Ngư dân Lý Sơn thu hoạch cá cơm
Chuyện buồn của “ông ngoại trẻ”
Thật khó tin, nếu như không chính miệng thợ lặn Võ Minh Tâm (ở đội 8, thôn Tây, xã An Vĩnh) xác nhận: “Tui năm nay 38 tuổi, ngoài thâm niên 22 năm đi lặn ở vùng biển Hoàng Sa, tui đã “lên chức” ông ngoại rồi kia đấy”. Tâm lấy vợ khi chưa đầy 20 tuổi. Vợ anh sinh một lèo cho anh những 4 đứa con. Đứa con gái lớn nhất vừa mới lấy chồng, sinh con. 3 đứa nhỏ hiện đang học phổ thông. “Được cái đứa nào cũng học giỏi, nhưng tui cũng không biết chúng có được học hành đến nơi đến chốn hay không, trong khi tiền ăn uống hằng ngày còn phải chạy từng bữa”.
Đầu năm 2012, vợ chồng anh phải thế chấp sổ đỏ căn nhà chưa đầy 50 mét vuông để vay 60 triệu đồng ở ngân hàng về trang trải tiền độ nhật, chứ cả năm nay, chưa đi được phiên biển nào thì lấy đâu ra tiền. Còn nhớ đúng ngày mùng 10 Tết âm lịch năm 2006, chiếc tàu cá công suất 320 CV, do Tâm làm thuyền trưởng cùng 12 ngư dân rời Lý Sơn thẳng hướng Hoàng Sa. Vào thời điểm ấy, con tàu có giá trị gần 100 cây vàng, tương đương 1,5 tỉ đồng. Số tiền này, phần lớn được ông Tâm vay mượn từ các chủ nậu và bà con hàng xóm. Khi tàu của ông và tàu của người em cọc chèo Võ Minh Vương, chở theo 15 lao động đang đánh bắt ở Hoàng Sa thì bị tàu nước ngoài uy hiếp, bắt tàu đưa về đảo Hải Nam. “Sau khi tịch thu tàu, chúng giam giữ 28 ngư dân bọn tui chẳng khác gì ở tù, suốt 85 ngày ròng rã. Sau khi Bộ Ngoại giao can thiệp, được thả về cũng là lúc tui trắng tay...” - ông Tâm ngậm ngùi. Mất tàu, ông Tâm xin đi bạn, mãi đến năm 2010 mới ky cóp, vay mượn được 400 triệu đồng, đóng mới con tàu 165 CV. Song, con tàu ấy cũng chỉ đi được vài phiên biển thì bị lốc tố đánh vỡ, chìm tại vùng biển Xà Cừ, quần đảo Hoàng Sa. Một chiếc tàu bị tịch thu, chiếc kia bị sóng đánh chìm nghĩa là đã dồn “ông ngoại - kình ngư trẻ” Võ Minh Tâm vào thế bế tắc trước gánh nặng cơm, áo hằng ngày. “Mơ ước lớn nhất đời tôi là có lại được con tàu để ra Hoàng Sa bám biển làm ăn, kiếm tiền nuôi con, trả nợ, nhưng biết lấy đâu ra tiền bây giờ”?
Hai tiếng “bây giờ” của ông Tâm rất khó nghe, vì lúc đó ông bật khóc...
Cuộc tiếp sức nghĩa tình
Tại cuộc giao lưu chương trình “Tấm lưới nghĩa tình vì ngư dân Hoàng Sa, Trường Sa” tổ chức ở Quảng Ngãi hôm 20.10.2012 (được truyền hình trực tiếp trên kênh VTV2 Đài Truyền hình Việt Nam, hệ 1 VOV-TV, Đài Tiếng nói Việt Nam cùng với 7 đài truyền hình các tỉnh duyên hải miền Trung), ngư dân Võ Văn Tâm, ở thôn Tây, xã An Hải (huyện đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi) đã kể lại câu chuyện đầy bi tráng của mình sau 2 lần bị bắt, mất tàu, chìm tàu trên vùng biển Hoàng Sa. Người xem, nghe khóc nhiều, bởi không chỉ thương cảm cho cảnh ngộ bại nghiệp do mất tàu, oằn lưng vì gánh nợ của gia đình Tâm, mà còn vì sự cố gắng ngược sóng, “cưỡi” lên những khó khăn trước mắt để tiếp tục được bám biển của anh. Thuyền trưởng con tàu 320CV Võ Văn Tâm giờ phải tay chèo, tay thúng, đi nhờ tàu cá khác, làm bạn chài. “Khát khao lớn nhất của tôi bây giờ là làm sao có lại được con tàu, để ra vùng biển khơi xa như ngày trước” - Tâm vừa chia sẻ dứt lời, thì MC chương trình đã mời Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam Đặng Ngọc Tùng lên sân khấu, trao ngay cho Tâm 500 triệu đồng, hỗ trợ để anh có thể đóng lại một con tàu mới. Khán phòng vỡ oà vì bất ngờ, xúc động. Riêng Tâm, dẫu có thâm niên 20 năm can trường đối mặt với sóng dữ ngoài biển khơi, giờ cũng gần như “khuỵu ngã”, bởi “trong mơ tui cũng chưa bao giờ dám mơ đến món quà đó”. Chỉ mới với tấm biển trao tượng trưng số tiền 500 triệu đồng, nhưng ngay sáng hôm sau (21.10), Võ Văn Tâm đã “ôm” luôn xuống xưởng đóng tàu Công ty TNHH 19/5 ở (Bình Châu - Bình Sơn, Quảng Ngãi) để đặt đóng tàu mới mà chưa kịp đáp tàu về đảo để chia vui với gia đình, làng xóm. Ngoài xa Lý Sơn, bà Dương Thị Thức - vợ Tâm - đứng ngồi không yên. “Cho đến chừ tui vẫn chưa tin đó là sự thật. Lòng dạ tôi cứ như kiến đốt anh ơi. Xem ti vi mà không dám tin điều mình nghe trực tiếp, tui đứng dậy không nổi luôn. Răng họ không nói trước với mình hè? May anh Tâm đi, chứ tui mà ở trên sân khấu khi nớ thì tui xỉu mất”.
Không thể diễn tả hết được niềm vui quá lớn của gia đình bà Thức bây giờ. Đó cũng là niềm vui của hơn 70 gia đình ngư dân ở 7 tỉnh, thành duyên hải miền Trung trong đợt hỗ trợ gần 13 tỉ đồng của chương trình “Tấm lưới nghĩa tình vì ngư dân Hoàng Sa, Trường Sa” này đến với họ.
Lãnh đạo LĐLĐ tỉnh trao tiền hỗ trợ cho các ngư dân
Trở lại Hoàng Sa
Chiều 4.12.2012, tại bến nước xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, trước sự chứng kiến của LĐLĐ tỉnh Quảng Ngãi, chiếc tàu cá 410CV, dài 17m, rộng 4,6m, cao 2,6m hạ thủy trong niềm vui xen lẫn những giọt nước mắt của “kình ngư - “ông ngoại trẻ” Võ Văn Tâm (38 tuổi), ở thôn Tây, xã An Vĩnh, huyện Lý Sơn. Để có được con tàu mới này, ngoài sự giúp đỡ 500 triệu đồng từ Chương trình “Tấm lưới nghĩa tình vì ngư dân Hoàng Sa, Trường Sa”, do Báo Lao Động phát động, anh Tâm phải “chạy mướt mồ hôi”, vay mượn thêm hơn 1 tỉ đồng nữa để thỏa mong ước tự tay mình điều khiển con tàu trở lại ngư trường Hoàng Sa.
Lễ hạ thuỷ của ngư dân Võ Văn Tâm
Hơn 20 năm đi biển, đây là con tàu thứ 5 và cũng là tàu có công suất máy to nhất, do Tâm làm chủ. 4 chiếc trước, 1 bị nước ngoài tịch thu trái phép, 1 bị sóng đánh chìm tại đảo Xà Cừ. 2 chiếc khác, Tâm phải bán để trả nợ. “Thông qua Báo Lao Động, biết mình sẽ được hỗ trợ 500 triệu đồng, tôi lập tức rời đảo Lý Sơn vào trường đà Công ty TNHH 19/5 đặt ky đóng tàu để ra lại Hoàng Sa đánh bắt, mưu sinh, chứ không ra lại ngư trường ấy, tôi thấy bức bách, khó chịu lắm”- Võ Văn Tâm giãi bày. Nghe chuyện của Tâm mới thấy rằng, đời anh đã gánh chịu quá nhiều tai ương. Sau khi bị nước ngoài tịch thu trái phép chiếc tàu cá 320CV, có giá trị gần 100 cây vàng, vào thời điểm năm 2006, Tâm còn chịu cảnh giam cầm chẳng khác gì ở tù ròng rã suốt 85 ngày đêm mới được thả về. Từ chỗ làm chủ con tàu bạc tỉ, Tâm trở thành người đi bạn suốt mấy năm trời. Đến năm 2010, Tâm chắt chiu, tích góp, vay mượn mua lại được con tàu mới. Song, cũng chỉ được vài phiên biển, con tàu ấy đã bị bão biển đánh chìm. Chưa hết, khi con tàu mới 410CV sắp hạ thủy, Tâm lại đứt ruột khi đứa con trai út, đang học lớp 6 đã vĩnh viễn ra đi, dưới lưỡi dao oan nghiệt của một học sinh cùng trường. “Quả thật, nếu không nhận được sự hỗ trợ của Quỹ Tấm lòng vàng Lao Động, LĐLĐ tỉnh Quảng Ngãi thì không biết đến bao giờ tôi mới có điều kiện đóng lại con tàu mới để vươn khơi, bám biển dài ngày”.
Lễ hạ thuỷ tàu cá của ngư dân Trần Phương
Cũng tại bến tàu này, ngày 26.9.2012, Báo Lao Động, LĐLĐ tỉnh Quảng Ngãi phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức lễ bàn giao, hạ thủy con tàu 450CV do Chương trình “Tấm lưới nghĩa tình vì ngư dân Hoàng Sa, Trường Sa” đóng tặng ngư dân Trần Phương - ở thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn - có tàu bị nước ngoài tịch thu trái phép. Bên cạnh đó, một tàu cá khác, có tổng kinh phí hơn 3 tỉ đồng, cũng do Quỹ Tấm lòng vàng Người Lao Động đóng tặng cho Nghiệp đoàn nghề cá xã An Hải (huyện Lý Sơn) đang được triển khai. “Cùng với Quỹ Tấm lòng vàng Lao Động và đồng bào cả nước, chúng tôi sẽ luôn đồng hành với ngư dân, hỗ trợ về vật chất lẫn tinh thần giúp họ an tâm bám biển mưu sinh trong thời điểm khó khăn này”, bà Ngô Thị Kim Ngọc, Chủ tịch LĐLĐ tỉnh Quảng Ngãi khẳng định.
Phạm Khang